Eerder verschenen in Kijk

BEGOOCHELAARS

op het podium en de tv?

De wereld heeft haar betovering verloren. Bliksem komt niet van de dondergod, de mens is bij toeval geëvolueerd, sterren zijn onaangenaam hete bollen in een onaangenaam koud niets. De wetenschappelijke benadering van de werkelijkheid heeft comfort en luxe gebracht. Maar ze bezorgt ons ook een koud en eenzaam gevoel. Er is niets buiten wat we waarnemen; we komen op de wereld, proberen het een tijdje zo leuk mogelijk te hebben en verdwijnen weer voorgoed.
Geen wonder, dat veel mensen daar geen genoegen mee nemen en graag geloven in wonderen. En geen wonder, dat bedriegers van die behoefte profiteren om geld en roem te verwerven met hun zogenaamde wonderbaarlijke krachten.
Maar het is toch bewezen dat er personen met bovennatuurlijke gaven bestaan? Dat is helemaal niet bewezen. Het is wel begrijpelijk dat mensen erin geloven, en niet alleen omdat ze troost zoeken in ons onverschillige heelal. Wonderdoeners op een podium of in sommige televisieprogramma’s laten inderdaad verbluffende staaltjes zien. Je begrijpt niet hoe ze het doen zonder toverij te gebruiken.
Eén bevolkingsgroep is niet onder de indruk: goochelaars. Wat paranormale sterren kunnen, kunnen zij ook en vaak beter. In de zeventiende eeuw al stelde een zekere Reginald Scott het eerste goochelboek aller tijden samen om het geloof in hekserij te ondermijnen. Ook nu neemt een goochelaar, James Randi, wereldwijd het voortouw bij het ontmaskeren van dit soort bedriegers.
Natuurlijk valt niet te bewijzen, dat wonderen níet voorkomen. Wel kunnen voor schijnbaar bovennatuurlijke verschijnselen aardsere verklaringen gezocht worden. Die zullen niet iedereen overtuigen. Aanhangers van parapsychologie en andere bovennatuurlijke verschijnselen wijzen erop, dat in de gewone wetenschap de zaken zelden zo streng gecontroleerd worden. En ook daar is het niet zeker of je bedrogen wordt.
Dat klopt ook wel en bedrog blijkt in alle wetenschappen voor te komen. Maar het verschil is, dat bij het voorkomen van echte paranormale verschijnselen de meest fundamentele natuurwetten op zijn kop gezet zouden moeten worden. Er zijn goede redenen om dat niet te snel te doen. Pas als alle andere mogelijkheden uitgesloten zijn, is het zinvol om te kijken of de uitgangspunten van ons wereldbeeld nog deugen. Het meeste gewone wetenschappelijke onderzoek heeft minder ingrijpende gevolgen en wordt daarom ook minder grondig getoetst.
De emoties rond wonderen kunnen hoog oplopen. Sceptici kunnen het vaak niet verkroppen, dat verstandige mensen zich in de luren laten leggen door wat zij zien als puur boerenbedrog. Wie er wél in gelooft laat zich al dat moois niet afpakken. Misschien hoort het ook wel bij de mens, dat hij iets nodig heeft om in te geloven; of dat nou de Socialistische Heilstaat is, de Vrije Markt, wonderlijke krachten of kruidendrankjes.

Kadertje: Buigende lepels en lopende horloges.

In de jaren zeventig werd de naam Uri Geller veel gehoord, en Geller was met zijn paranormale activiteiten vaak te gast in spectaculaire tv-shows. Hij nam altijd een bijzonder stroeve houding aan als iemand zijn gaven wilde testen in een omgeving waar hij niet alles naar zijn hand kon zetten. En inderdaad bracht hij er onder zulke omstandigheden weinig meer van terecht.
Uri Geller werd vooral bekend, doordat hij zonder hulpmiddelen lepels kon buigen, en doordat hij, als hij op televisie was, in de huiskamer horloges die jarenlang stil hadden gestaan weer kon laten lopen.
Beide prestaties lijken heel wat, maar pas op. Lepels zijn metaalmoe te maken door ze een paar keer heen en weer te buigen. Soms worden ze dan zo slap dat ze al bijna krom gaan hangen als je ze gewoon oppakt. Geller nam altijd zijn eigen lepels mee. Bovendien kon hij tijdens zijn optredens vaak, als even niemand oplette, een lepel snel buigen door erop te gaan zitten of hem ergens tussen te steken. Of hij vervolgens een lepel boog of een gebogen lepel tevoorschijn haalde – het viel niemand echt op.
De stunt met de horloges leek helemaal toverij. Honderden mensen wisten te vertellen, dat horloges die jarenlang kapot geweest waren weer liepen. En dat door de invloed van iemand, die er vanaf de televisie kracht op uitoefende! Maar ook dat is zo raar niet. Opwindhorloges, zoals iedereen in die tijd had, bleven vaak stilstaan, alleen doordat de olie stolde of doordat er stof in het uurwerk kwam. Als iemand het horloge opwond en op zijn hand legde werd het horloge warm en de olie vloeibaar. Als tienduizenden kijkers dit uitprobeerden, hoefde het maar bij een gedeelte zo te werken om tot een paar duizend weer lopende horloges te komen.

Kadertje: Hypnose of poppenkast?

Sommige wonderdoeners, zoals in Nederland Rasti Rostelli (de podiumnaam van Roland van den Berg) kunnen zo te zien hypnotiseren. Rostelli laat in zijn show willekeurige mensen het podium opkomen. Die doen precies wat hij zegt, lijken te geloven wat hij ze laat geloven en waar te nemen wat hij ze laat waarnemen; en naderhand lijken ze alles weer vergeten te zijn.
Helaas, dat laatste is met veel van hen niet het geval. Een van de podiumgangers, die de hele zaal in hun blootje leek te zien, verklaarde na afloop: ‘Ik zag niemand naakt. Je bent je aan het voorstellen hoe dat is’. Ook spelen vaak hele andere dingen mee, als mensen zich later zogenaamd niets meer herinneren. Een jongen die een Chippendale-show had opgevoerd, verklaarde achteraf bijvoorbeeld: ‘Ik wil er eigenlijk niet aan terugdenken’.
De mensen op het podium voeren dus een soort toneelstukje op, precies het toneelstukje dat de ‘hypnotiseur’ ze wil laten opvoeren. Dat lukt hem zo goed, omdat hij mensen uitkiest die de juiste fantasie en de juiste instelling hebben om met de poppenkast mee te doen. Een paar procent van de bevolking heeft een dergelijk inlevingsvermogen.
Om te beginnen laat Rostelli de mensen op het podium in een vlam staren en de ogen sluiten. Ze mogen pas weer kijken als hij ze in het gezicht blaast. Toch fluistert zijn assistente de kandidaten toe: ‘Doe je ogen eens open’. Wie dat dan doet wordt van het podium gestuurd. Echte gehypnotiseerden doen immers alleen wat de meester zegt. Verder vertelt Rostelli de hypnose-kandidaten, dat hun armen vanzelf in de lucht gaan zweven. Om op het podium te blijven zul je op dat moment je armen moeten optillen. Tenslotte krijgen degenen die nog overblijven een (niet al te zure) citroen te eten, met de mededeling dat ze een heerlijk sappige perzik te pakken hebben. Ook iedereen die bij deze maaltijd niet verzaligd genoeg kijkt kan weer gaan zitten.
Een aardig staaltje mensendressuur. Maar echte hypnose kun je het niet noemen.

Kadertje: Randi de strenge.

James Randi is een beroemde Amerikaanse goochelaar, en de schrik van veel pseudo-bovennatuurlijk-begaafden. Hij ziet er streng uit en in dit geval bedriegt schijn niet. Hij ontpopte zich als de grootste kwelgeest van Uri Geller. Bij zijn kruistocht tegen deze vermeende wondermens liet hij zelf meermalen in een overtuigende show zien wat een goochelaar allemaal vermag zónder bovennatuurlijke krachten. Zelfs verdedigers van Geller tot de laatste snik moesten toegeven dat ze zonder meer zouden hebben geloofd, dat ook Randi paranormaal begaafd was, als hij dat zou hebben beweerd.
Ook liet Randi zijn harde aanpak los op de Fransman Jan-Pierre Girard. Die specialiseerde zich, eerst officieel als goochelaar(!), later ineens met bovennatuurlijke pretenties, in Geller-trucs, maar dan het grotere werk: staven buigen. Zijn staven werden op aandringen van Randi genummerd om verwisseling te voorkomen, en gestreept zodat draaibewegingen duidelijk zichtbaar zouden zijn. Vervolgens kreeg Girard ze niet meer krom.
Randi dringt er als geen ander op aan, dat paranormale experimenten onder streng controleerbare omstandigheden worden uitgevoerd. Liefst met een paar goochelaars in de buurt. Hij heeft een miljoen dollar uitgeloofd voor iedereen die onder zijn voorwaarden een waarlijk paranormale gave weet te tonen. Tot nu toe heeft hij ze in zijn zak gehouden.
Randi is een vooraanstaand lid van de vereniging CSICOP, die ook astrologen, wonderdokters en geestverschijningen kritisch onderzoekt. Hij reist de wereld rond met zijn vermakelijke Chimaera-lezing. Daarin laat hij zien hoe makkelijk een publiek voor de gek te houden is. Zo blijkt hij halverwege de lezing een bril zonder glazen te dragen, en is de microfoon vóór hem helemaal geen microfoon, maar heeft hij een klein microfoontje in zijn boord. Ook vertoont hij diverse goocheltrucs, waaronder een variant van de lepelbuigerij.

Kadertje: Nog wat trucs

Op deze bladzijden hebben we al een aantal trucs uit de doeken gedaan. Maar wie de boel wil flessen heeft nog meer mogelijkheden:

• het raden van wat er op een tekening staat. Een assistent van Uri Geller bekende naderhand, dat hij een keer de kamer van een tv-producer was binnengelopen om zo’n tekening te bekijken, en aan Geller verklapt had wat erop stond. Een variant is het ‘doorkrijgen’ van wat er op een tekening staat die in een gesloten envelop zit. Geller kreeg vaak langdurig de mogelijkheid, deze enveloppen te manipuleren. Maar de lijnen van een tekening zijn vaak door een envelop heen te onderscheiden, zeker als je hem tegen het licht houdt. Proefpersonen zonder speciale krachten wisten deze proef dan ook goed na te doen.
• Een kompasnaald laten bewegen ‘met een hoofdknik’, ook een stunt van Geller. Hij bleek daarbij geen magneet in zijn haar of zo te verbergen. Maar of Geller onder tafel iets deed met een magneet in zijn schoen is niet onderzocht.
• In de tv-show van Ruud ter Weyden liet een paragnost alle aanwezigen iets op een briefje schrijven, dat dichtvouwen en in een grote vaas doen. Vervolgens hield hij een van de dichtgevouwen briefjes tegen zijn voorhoofd en vertelde wat erop stond. Daarna vouwde hij het open om te controleren of het klopte. Dat herhaalde hij met een nieuw briefje. Zo las hij een heel aantal dichtgevouwen briefjes.
  Het slimme van deze truc is, dat de helderziende maar één briefje stiekem van tevoren hoeft te hebben ingezien. Niemand had erop gelet of hij dat deed. Hij doet dan alsof hij dit eerste briefje door het papier heen leest, hij terwijl hij een nieuw briefje tegen zijn voorhoofd houdt. Vervolgens leest hij dit nieuwe briefje als hij het vorige zogenaamd controleert. Dit kan hij telkens herhalen, zolang hij maar aan niemand laat zien welk briefje hij eigenlijk in zijn hand houdt.
• Rasti Rostelli heeft een wel heel bijzondere hypnotische truc. Hij laat iemand een nat stukje aluminiumfolie vasthouden en vertelt hem dat het gloeiend heet wordt. Het slachtoffer gooit vervolgens het propje met een kreet van pijn op de grond. Geen wonder, want het propje is écht gloeiend heet, zoals Astrid Joosten verbaasd vaststelde tijdens een tv-show. Rostelli strooit stiekem natriumoxide (caustische soda) over het propje, zodat het gaat oxideren en er warmte vrijkomt. Een truc, die niet meer in goochelwinkels wordt verkocht omdat hij lelijke brandblaren kan veroorzaken. Maar ach, voor zo’n show moet je wat over hebben.